# Jose Rizal Ang Buhay ng isang Bayani Documentary

https://www.youtube.com/watch?v=6I_5CpN49o0
Translation: en

[00:07] Anong pumapasok sa isip natin kapag nababanggit ang pangalang Jose Rizal?
  What comes to our mind when the name Jose Rizal is mentioned?

[00:13] Ang matapang na nobelista ng Noli Me Tangere na gumising sa kamalayan ng mga Filipino.
  The brave novelist of Noli Me Tangere who awakened the consciousness of the Filipinos.

[00:19] Ang bayaning binaril sa Luneta.
  The hero who was shot at Luneta.

[00:23] Ang makata na nagsabing ang taong di marunong magmahal sa sariling wika ay higit pa ang amoy sa malansang isda.
  The poet who said that a person who does not know how to love their own language is worse than a foul-smelling fish.

[00:33] Pero sino ba talaga si Jose Rizal?
  But who really is Jose Rizal?

[00:37] Anong uri ng Pilipinas ang kanyang kinagisnan?
  What kind of Philippines did he grow up in?

[00:39] Anong mga ideya at prinsipyo ang kanyang isinabuhay at ipinaglaban?
  What ideas and principles did he live by and fight for?

[00:46] Ano ang kanyang tunay na pagkatao?
  What is his true character?

[00:49] Ako po, inyong lingkod, Juni Gamboa, samahan po ninyo ako sa susunod na oras.
  I, your servant, Juni Gamboa, join me in the next hour.

[00:55] Hanapin natin ang puso at kaluluwa ng Filipino sa loob ng rebulto sa Luneta.
  Let us find the heart and soul of the Filipino inside the statue at Luneta.

[01:03] Hanapin natin ang ngiti sa matigas na mukhang nakaukit sa piso.
  Let us find the smile on the hard face engraved on the one-peso coin.

[01:08] Barya sa pamamagitan ng pagtunghay sa mga orihinal na sulat, retrato, at iba pang piraso ng ala-ala, subukan nating kilalanin ang isang Pilipinong nagngangalang Jose Rizal.
  By looking at original letters, photographs, and other pieces of memory, let us try to get to know a Filipino named Jose Rizal.

[01:30] S.
  S.

[01:38] [Palakpakan]
  [Applause]

[01:48] [Musika]
  [Music]

[01:59] [Musika]
  [Music]

[02:13] Taglay pa rin natin hanggang ngayon ang isang kwadernong may pamagat na Memorias de un Estudyante de Manila.
  We still possess until today a notebook titled Memorias de un Estudyante de Manila.

[02:22] Labing-pitong taong gulang si Rizal nang tipunin niya ang kanyang mga alaala mula kapanganakan hanggang sa una niyang pag-ibig.
  Rizal was seventeen years old when he gathered his memories from birth until his first love.

[02:30] Sa kwadernong ito, nagkubli siya sa pangalang P. Jacinto para manatiling pribado ang kanyang buhay.
  In this notebook, he hid under the name P. Jacinto to keep his life private.

[02:40] Pero sa dulo ng dokumento, matatagpuan din ang kanyang pirma.
  But at the end of the document, his signature can also be found.

[02:46] Heto ang sariling salaysay ni Jose Rizal.
  Here is the personal narrative of Jose Rizal.

[02:57] Isinilang ako sa Calamba noong Hunyo 1861, sa pagitan ng 11 at 12 ng gabi.
  I was born in Calamba in June 1861, between 11 and 12 at night.

[03:08] Noon ay Miyerkules, at ang aking pagsilang sa daigdig na ito ng luha ay...
  It was a Wednesday, and my birth into this world of tears was...

[03:14] Muntik nang ikasawi ng aking ina kung hindi niya naipangako sa Mahal na Birhen ng Antipolo na dadalhin ako sa kanyang simbahan.
  My mother almost died if she hadn't promised the Blessed Virgin of Antipolo that she would bring me to her church.

[03:22] Si Teodora Alonso ang ina ni Rizal, ngunit mas kilala siya noon bilang Lolay.
  Teodora Alonso was Rizal's mother, but she was better known back then as Lolay.

[03:31] Hindi ordinaryo ang aking ina; mahilig sa literatura at mahusay magsalita ng Espanyol, kaya sa akin siya ay isang matematika.
  My mother was not ordinary; she was fond of literature and spoke Spanish well, so to me, she was a mathematician.

[03:42] Ang kanyang ama ay dating kinatawan sa Laguna.
  Her father was a former representative in Laguna.

[03:49] Bukod sa pag-aasikaso sa kanyang mga anak, pinamahalaan ni Lolay ang isang tindahan sa silong ng kanilang bahay at pangangalakal.
  Aside from taking care of her children, Lolay managed a store under their house and engaged in trade.

[04:01] Dahil sa kanyang malakas na personalidad at pagsisikap, malaki ang nagawa ni Donya Lolay sa masigasig na paghuhubog ng pagkatao ng kanyang mga anak at ng kanilang pag-ibig sa karunungan.
  Because of her strong personality and hard work, Doña Lolay contributed greatly to the diligent shaping of her children's character and their love for wisdom.

[04:13] Tinuruan niya silang bumasa.
  She taught them how to read.

[04:16] At sumulat, sinanay sila sa pagdarasal at pagtulong sa gawaing bahay at kabuhayan.
  And writing, they were trained in praying and helping with household chores and livelihood.

[04:22] Dahil dito, luang k dahil kan.
  Because of this, [unclear/fragmented text].

[04:30] Ano kaya ang kinasapitan ng aking pag-aaral at kapalaran?
  I wonder what became of my studies and fate?

[04:33] Talagang ang ina ang lahat sa isang tao pagkatapos ng Diyos.
  Truly, the mother is everything to a person after God.

[04:36] Bagamat tahimik lamang ang ama ni Rizal na si Francisco Mercado o Kikoy, sensitibo siya't malapit sa kanyang mga anak.
  Although Rizal's father, Francisco Mercado or Kikoy, was quiet, he was sensitive and close to his children.

[04:48] Mahigit 40 taon na siya nang isilang si Jose Rizal.
  He was over 40 years old when Jose Rizal was born.

[04:51] Ang aking ama na huwaran ng mga ama ay nagbigay ng edukasyong naaayon sa aming bahagyang kakayanan sa buhay.
  My father, who was a model for fathers, provided an education suitable to our modest means in life.

[05:01] Sa pagsisikap ay nakapagpatayo siya ng bahay na bato at nakapagpundar ng isa pa.
  Through hard work, he was able to build a stone house and acquire another one.

[05:07] Parehong taga-Binan ang mga magulang ni Rizal, ngunit lumipat sila sa Calamba at nangupahan sa lupang pag-aari ng mga prayle.
  Rizal's parents were both from Binan, but they moved to Calamba and rented land owned by the friars.

[05:16] Dominico sa bahay kubong tulad nito.
  Dominico in a nipa hut like this.

[05:19] Madalas maglaro ang isang batang kung tawagin nila.
  A child they used to call often played there.

[05:23] Ayon sa kanyang mga kapatid, tahimik na bata si Rizal.
  According to his siblings, Rizal was a quiet child.

[05:26] Baman mading mahal pa ng kanyang mga mata kung siya'y natutuwa o nabibighani sa isang bagay.
  His eyes would shine even more when he was happy or fascinated by something.

[05:32] Mahilig siyang magpinta ng mga hayop, ibon, at bulaklak gamit-gamit ang atsuete, uling, at iba pang katas ng halaman bilang pintura.
  He loved to paint animals, birds, and flowers using annatto, charcoal, and other plant extracts as paint.

[05:43] Mahilig din siyang humubog ng mga pigurin at busto ng mga tanyag na taong nababasa niya sa kanilang mahigit isang libong mga aklat.
  He also loved to mold figurines and busts of famous people he read about in their collection of over a thousand books.

[05:54] Matapos kumain at magdasal ng rosaryo, dumadako kami sa asotea o sa alinmang bintanang katanawan ng buwan.
  After eating and praying the rosary, we would go to the terrace or any window with a view of the moon.

[06:03] Magkukwento ang aking yaya tungkol sa mga nakalibing na kayamanan at kalansay, mga aswang, mga nuno, mga punong namumunga ng diyamante, mga taong nakatira sa...
  My nanny would tell stories about buried treasures and skeletons, ghouls, dwarves, trees that bear diamonds, people living in...

[06:16] Buwan matamis ang oras sa tahanang iyon.
  The time in that home was sweet.

[06:20] Kaya mauunawaan ang lungkot na nadama ni Rizal ng sa napakamurang gulang na siyam na taon ay nalayo siya sa kanyang pamilya upang magaral sa Biñan.
  So one can understand the sadness Rizal felt when, at the very young age of nine, he was separated from his family to study in Biñan.

[06:31] Inihatid ako ng aking kapatid na si Paciano isang araw ng Linggo.
  My brother Paciano took me there one Sunday.

[06:34] Siyam na taon pa lamang ako pero natutunan ko nang magpigil ng luha.
  I was only nine years old, but I had already learned to hold back my tears.

[06:41] Ipinakilala ko ni Paciano sa aking Maestro na siya ring nagturo sa kanya noon.
  Paciano introduced me to my teacher, who had also taught him back then.

[06:48] Sa pamamagitan ni Maestro Justiniano Cruz, namulat si Rizal sa isang paraan ng pagtuturo na usong-uso noong panahong iyon.
  Through Maestro Justiniano Cruz, Rizal became aware of a teaching method that was very common at that time.

[06:56] Ayoko nang bilangin ang mga palo ang natanggap ko.
  I do not want to count the lashes I received anymore.

[06:59] Lagi akong nangunguna sa klase, pero sa kabila ng aking reputasyon bilang mabait na bata, bihira ang araw na hindi ako nakatatanggap ng tatlo hanggang anim na palo.
  I was always at the top of the class, but despite my reputation as a good child, rarely was there a day that I did not receive three to six lashes.

[07:12] Babahagya lamang ang sakit na nadama ni Rizal kung ihahambing sa mga...
  The pain Rizal felt was only slight when compared to the...

[07:18] Sumunod na pangyayari na nag-iwan ng malalalim na sugat sa kanyang ala-ala, sinubukan ni Donya Lolay na pagbatiin ang kanyang kapatid na si Jose Alberto at ang pabayang asawa nito.
  Following the event that left deep wounds in her memory, Donya Lolay tried to reconcile her brother Jose Alberto and his negligent wife.

[07:32] Bukod sa nakikiapid ay iniwan pa ang kanilang mga anak.
  Aside from committing adultery, she even abandoned their children.

[07:34] Ikinagalit ng babae ang pakikialam ni Donya Lolay at pinaratangan siyang kasabwat ni Alberto sa tangkang lasunin siya.
  The woman was angered by Donya Lolay's interference and accused her of being an accomplice to Alberto in an attempt to poison her.

[07:45] Sa tulong ng tenyente ng guwardya civil na kaibigan pa naman din ng pamilya Mercado, inaresto si Donya Lolay sa kanilang bahay.
  With the help of a lieutenant of the civil guard, who was also a friend of the Mercado family, Donya Lolay was arrested at their home.

[07:54] Malupit ang naging pagtrato ng alkalde na inilarawan bilang isang panatikong tuta ng mga prayle.
  The treatment by the mayor, who was described as a fanatical puppet of the friars, was cruel.

[08:04] Pinilit niyang umamin si Donya Lolay kapalit ng pangakong agad siyang pawawalan, pero tumagal ng dalawa't kalahating taon ang pagkabilanggo ng ina ni Rizal.
  He forced Donya Lolay to confess in exchange for a promise that she would be released immediately, but Rizal's mother's imprisonment lasted for two and a half years.

[08:13] Hindi ko mailarawan ang dinanas naming pagkaramdam at kalungkutan mula.
  I cannot describe the feelings and sadness we experienced from then on.

[08:20] Noo'y nawalan na ako ng tiwala sa pakikipagkaibigan.
  Back then, I had already lost trust in friendship.

[08:23] Siyam kaming magkakapatid at kami pinagkaitan ng ina ng mga taong itinuring naming kaibigan at mga bisita.
  We were nine siblings, and we were deprived by our mother of the people we considered friends and guests.

[08:32] Ganoon na lamang ang lungkot na pinasan ni Rizal.
  That was the extent of the sadness that Rizal bore.

[08:36] Ihatid siya ni Paciano sa Ateneo Municipal sa Maynila na nakatirik noon sa Intramuros.
  Paciano escorted him to the Ateneo Municipal in Manila, which was then situated in Intramuros.

[08:43] At dito naranasan ng probinsyanong Tagalog ang tagumpay, pait, at pag-ibig sa buhay ng isang estudyante.
  And here, the provincial Tagalog experienced the success, bitterness, and love in the life of a student.

[08:56] [Musika]
  [Music]

[09:09] Labing-isang taong gulang pa lamang si Rizal nang siya magpatala sa Ateneo.
  Rizal was only eleven years old when he enrolled at the Ateneo.

[09:13] Noong una'y diskumpyado pa ang mga pari na tanggapin siya dahil bukod sa alanganing panahon siya nagpatala, sadyang...
  At first, the priests were hesitant to accept him because, aside from the fact that he enrolled at an awkward time, he was...

[09:21] Napakaliit at napam ni Rizal kaya taliwa sa inaakala ng marami, hindi agad nakapagpakita gilas si Rizal bilang estudyante.
  Rizal was very small and shy, so contrary to what many think, Rizal did not immediately show his brilliance as a student.

[09:31] Nuong hirap siyang magsalita ng Kastila, isang probinsyanong malayo sa kanyang bayan, napakaliit kung ikukumpara sa mga kaklase niyang Español at mestiso.
  Back then he struggled to speak Spanish, a provincial boy far from his hometown, very small when compared to his Spanish and mestizo classmates.

[09:44] At malumbay dahil sa kapalarang sinapit ng ina, ginugol niya ang kanyang panahon sa pagsisimba.
  And sad because of the fate that befell his mother, he spent his time going to church.

[09:51] Mangyari sa aking pangungulila ay wala akong nalalamang sukat pagbalingan kundi ang Diyos.
  In my loneliness, I know of no one else to turn to but God.

[10:01] Naging masugid din siya sa pagbasa ng mga nobela at akdang pangkasaysayan.
  He also became diligent in reading novels and historical works.

[10:07] Minsan nagawa niyang linlangin ang ama na bilhan siya ng istorya unibersal sa pasubaling kailangan nito sa klase.
  Once, he managed to trick his father into buying him a universal history book under the pretext that he needed it for class.

[10:14] Napalaya na si Donya Teodora ng magtapos si Rizal ng kursong sekundarya at bumalik sa Ateneo upang magkolehiyo.
  Donya Teodora was already released when Rizal finished his secondary course and returned to Ateneo for college.

[10:22] Sa panahong ito'y umusbong ang talino niya sa pag-aaral.
  During this time, his intelligence in studies blossomed.

[10:26] Tuwing semestre, nakapag-uwi siya ng mga premyo sa ilalim ng matyagang pamamatnubay ng propesor niyang si Padre Francisco de Paula Sanchez.
  Every semester, he was able to bring home awards under the patient guidance of his professor, Father Francisco de Paula Sanchez.

[10:37] Pinatalas ni Rizal ang kanyang pagkatha sa wikang Espanyol.
  Rizal sharpened his writing in the Spanish language.

[10:43] Nakapagsulat siya ng ilang tula at nagsali ng dulang banyaga na itinanghal sa gabi ng kanyang pagtatapos sa kolehiyo.
  He was able to write several poems and participated in a foreign play that was performed on the night of his college graduation.

[10:52] Nang tanggapin ni Rizal ang kanyang diplomang Bachiller en Artes at limang medalya sa gulang na 15, sa halip na matuwa, lubha siyang nalungkot.
  When Rizal received his Bachelor of Arts diploma and five medals at the age of 15, instead of being happy, he was deeply saddened.

[11:05] Paalam, magandang panahong di ko malilimot sa karimlan ng aking buhay.
  Goodbye, beautiful time that I will not forget in the darkness of my life.

[11:12] Ikaw ang sandaling bukang-liwayway na hindi na muling babati.
  You are the moment of dawn that will never greet me again.

[11:18] Paalam, maliligayang oras ng aking naglahong kamusmusan nang bumalik si.
  Goodbye, happy hours of my vanished childhood when he returned.

[11:24] Rizal sa Calamba, umasa si Donya Lolay.
  In Calamba, Rizal, Donya Lolay hoped.

[11:26] Natutulungan na lamang niya si Paciano sa bukid.
  He was just helping Paciano on the farm.

[11:30] Ayaw na sana akong pag-aralin ng aking ina.
  My mother did not want me to study anymore.

[11:33] Sapat na ang aking nalaman.
  What I have learned is enough.

[11:37] At kapag nadagdagan, mapugutan ako ng ulo.
  And if it increases, I might be beheaded.

[11:40] Naniniwala si Kik sa talino ng kanyang anak, kaya pinag-aral ito ng pilosopiya sa Unibersidad ng Santo Tomas.
  Kik believed in the intelligence of her child, so she had him study philosophy at the University of Santo Tomas.

[11:50] Kumuha rin si Rizal ng kurso sa land surveying (agrimensura) sa Ateneo upang mapagbigyan ang kanyang ina.
  Rizal also took a course in land surveying at the Ateneo to please his mother.

[12:02] Pagkaraan ng isang taon, nagpasya si Rizal na mag-aral na lamang ng medisina matapos matuklasang nabubulag na ang kanyang ina.
  After a year, Rizal decided to just study medicine after discovering that his mother was going blind.

[12:13] Noon ay nakilala ni Rizal ang kanyang unang pag-ibig, isang kolehiyala na kasamahan sa dormitoryo ng kapatid niyang si Olympia.
  It was then that Rizal met his first love, a college student who was a companion at the dormitory of his sister, Olympia.

[12:24] Isang binibining nagngangalang Segunda Katigbak ay may kababaan nang bahagya.
  A young lady named Segunda Katigbak was slightly short.

[12:31] May mga matang kung minsa'y makislap at nangungusap at kung minsan na may malamlam at malungkot.
  She had eyes that were sometimes sparkling and expressive, and sometimes dim and sad.

[12:39] May mga pisnging mamula-mula.
  She had rosy cheeks.

[12:42] May isang ngiting nakakagala at nakakaakit.
  She had a wandering and charming smile.

[12:43] Habang kausap siya, wari unti-unti kong nilalagok ang napakatamis na lason ng pag-ibig.
  While talking to her, it felt as if I was slowly drinking the very sweet poison of love.

[12:53] Ang mga sulyap niya'y bumabaon na parang palaso sa kaibuturan ng aking puso.
  Her glances pierced like arrows into the depths of my heart.

[12:58] Naudlot ang suyuan ng pauwiin si Segunda ng kanyang ina upang alagaan ang sanggol na kapatid.
  The courtship was interrupted when Segunda was sent home by her mother to take care of her baby sibling.

[13:05] Ilan pang mga dalagita ang pinagkainan o naging interesado kay Rizal bago niya natuklasan ang pag-ibig sa kaanak niyang si Leonor Rivera?
  How many other young women were courted by or became interested in Rizal before he discovered his love for his relative, Leonor Rivera?

[13:20] Habang nagbabakasyon sa Calamba, naganap ang isa pang pang-aalipusta na yumanig sa pagkatao ni Rizal.
  While vacationing in Calamba, another act of humiliation occurred that shook Rizal's being.

[13:25] Rizal, isang gabi habang naglalakad pa, nakaligtaan niyang saluduhan ang isang tenyente ng gwardya sibil.
  Rizal, one night while walking, forgot to salute a lieutenant of the civil guard.

[13:37] Tatlong hagupit ang tinanggap niya.
  He received three lashes.

[13:41] Inilapit niya ang kaso sa Malakanyang, ngunit hindi siya pinansin.
  He brought the case to Malacañang, but he was ignored.

[13:47] Pero ang mga hagupit na ito'y simula lamang ng iba pang latay na tatanggapin ni Rizal upang mamulat sa mga aping dinaranas ng mga Pilipino sa ilalim ng buktot na lipunan at pamahalaan.
  But these lashes were only the beginning of other wounds that Rizal would receive to awaken to the oppression experienced by Filipinos under a corrupt society and government.

[14:03] Sumali si Rizal sa isang timpalak pampanitikan.
  Rizal joined a literary contest.

[14:06] Nanalo ng unang gantimpala ang lahok niyang Elio de los Dioses.
  His entry, Elio de los Dioses, won the first prize.

[14:14] Pumanik siya sa entablado at nakita ng mga manonood na isang Pilipino, na isang Indio, ang nanalo.
  He went up to the stage and the audience saw that a Filipino, an Indio, had won.

[14:20] Walang pumalakpak.
  No one clapped.

[14:23] Gayon pa man, hindi nasiraan ng loob si Rizal.
  Even so, Rizal was not discouraged.

[14:30] Nang mapagtanto niya na hindi kikilalanin at hindi sasapat ang kanyang pag-aaral sa Santo Tomas upang makapanggamot, nabuo ang kanyang pasya na mag-aaral sa Espanya.
  When he realized that his studies at Santo Tomas would not be recognized and would not be enough to practice medicine, he made the decision to study in Spain.

[14:42] Tinanggap ni Rizal ang hikayat ng mga kaibigan, maging ng kanyang si Antonio Rivera, ama ni Leonor.
  Rizal accepted the encouragement of his friends, including his Antonio Rivera, the father of Leonor.

[14:50] Pero walang kapantay ang ibinigay na suporta ng kapatid ni Rizal na si Paciano.
  But the support given by Rizal's brother, Paciano, was unparalleled.

[14:56] Siya ang nagplano ng pag-aaral ni Rizal at ipinamana ang pangarap na laan sana sa kanya.
  He planned Rizal's studies and passed on the dream that was meant for him.

[15:05] Isang pangarap na ipinagpalit sa obligasyon ng panganay na lalaki na pangasiwaan ang kabuhayan ng pamilya.
  A dream that was traded for the obligation of the eldest son to manage the family's livelihood.

[15:12] Inilihim nila sa pamilya ang mga balak.
  They kept their plans a secret from the family.

[15:18] [Musika]
  [Music]

[15:35] Ginising ako ni Senor Pasano ng 5 ng umaga upang maghanda para sa paglalakbay.
  Senor Pasano woke me up at 5 in the morning to prepare for the journey.

[15:41] Pupungas-pungas pa akong bumangon at nag-ayos ng aking dadalhin.
  I got up still sleepy and organized what I would bring.

[15:46] Binigyan ako ni Senor Pasano ng 5.
  Senor Pasano gave me 5.

[15:53] Gising na ang aking mga magulang.
  My parents were already awake.

[15:55] Pero tulog pa ang aking ibang kapatid.
  But my other siblings were still asleep.

[15:57] Lango ko ang isang tasang kape.
  I drank a cup of coffee.

[16:02] Malungkot akong tiningnan ang aking kapatid.
  I sadly looked at my siblings.

[16:06] Walang kaalam-alam ang aking mga magulang nang maisip ko na iiwan ko ang aking pamilya.
  My parents were completely unaware when I thought about leaving my family.

[16:14] Bumalong ang luha sa aking mga mata, wari malulunod ako.
  Tears welled up in my eyes, as if I were going to drown.

[16:20] Kay laki nitong sakripisyo para sa isang kabutihang ni hindi mo matang.
  This is such a huge sacrifice for a good that you cannot even see.

[16:26] Nagtungo si Rizal sa Maynila matapos humingi ng mga sulat ng rekomendasyon kay Pedro Paterno at sa mga pareng Hesuita.
  Rizal went to Manila after asking for letters of recommendation from Pedro Paterno and the Jesuit priests.

[16:34] Naglayag siya.
  He set sail.

[16:37] Patungong Europa noong ikalawa ng Mayo sa edad na 20 taong gulang, kumuha ako ng lapis at iginuhit sa papel ang baybayin ng Maynila.
  Heading to Europe on the second of May at the age of 20, I took a pencil and drew the coast of Manila on paper.

[16:47] Nanghihina man ang aking mga kamay tulad ng aking puso, patuloy ako sa pagguhit.
  Even though my hands were weak like my heart, I continued to draw.

[16:54] Unti-unti ring naglaho ang lumbay ni Rizal.
  Little by little, Rizal's sadness also faded.

[16:59] Pinalitan ng pagkamangha sa pagtuklas ng bagong buhay at daigdig sa kabila ng mga alon.
  It was replaced by wonder at discovering a new life and world beyond the waves.

[17:05] Iniwan sa atin ang kasaysayan, ang napakaraming larawan ng mga tao, tanawin, mga sulat sa magulang at kaibigan, at mga alaala tungkol sa kanyang mga paglalakbay na masinop niyang sinulat sa mga papel at kwaderno.
  History was left to us, the many pictures of people, landscapes, letters to parents and friends, and memories about his travels that he meticulously wrote on papers and notebooks.

[17:22] Ito, halimbawa, ang kanyang opinyon sa bapor na Gemna: kumikinang ang lahat, mahangin, malinis ang mga kwarto, nababalutan ng alpombra ang lahat ng sahig, malinis ang inidoro, ekselente ang serbisyo.
  This, for example, is his opinion on the ship Gemna: everything is shining, it is breezy, the rooms are clean, all the floors are covered in carpet, the toilet is clean, the service is excellent.

[17:38] Mga banyo at nang dumako siya sa Aden, may nagtitinda ng malalaking itlog at balat ng leon at tigre.
  Bathrooms, and when he headed to Aden, there were people selling large eggs and lion and tiger skins.

[17:48] Uminom kami ng limonada.
  We drank lemonade.

[17:51] Gumamit ang serbidor ng pako para biyakin ang yelo at kinamay ito sa baso bago ihain sa amin.
  The server used a nail to crack the ice and handled it with his bare hands into the glass before serving it to us.

[17:59] Nakita rin niya ang bantog na Suez Canal, ang Villas ng Sicily at Naples, ang kastilyo sa tuktok ng bulkan.
  He also saw the famous Suez Canal, the villas of Sicily and Naples, and the castle on top of the volcano.

[18:09] Dumaong si Rizal sa Marseille, France at muling sumakay ng tren patungong Barcelona, Spain kung saan siya namalagi ng ilang buwan upang palipasin ang bakasyong pang-tag-araw ng mga unibersidad.
  Rizal docked in Marseille, France, and boarded a train again bound for Barcelona, Spain, where he stayed for a few months to spend the university summer vacation.

[18:22] Unang araw lamang, nawalan na ng amor si Rizal sa Inang Espanya.
  On the very first day, Rizal already lost his love for Mother Spain.

[18:29] Pumasok ako sa pinakapangit na dako ng lungsod at namalagi sa fondang nakasiksik sa isang makipot na eskinita.
  I entered the ugliest part of the city and stayed at an inn tucked away in a narrow alley.

[18:36] Ang mga tao'y walang pakialam.
  The people were indifferent.

[18:39] Isa't isa, tumatagos ang lamig hanggang buto.
  One by one, the cold pierces to the bone.

[18:45] May panahon na nagsis ang alipunga sa aming mga katawan habang nagpapalipas ng oras bago magbukas ang mga Unibersidad.
  There was a time when athlete's foot would itch on our bodies while we passed the time before the universities opened.

[18:55] Tinupad ni Rizal ang pangako sa ilang kaibigan na magsulat ng artikulo para sa diyaryong Tagalog, ang unang pahayagan na nakasulat sa Tagalog at Kastila na pinamamahalaan ni Marcelo del Pilar sa Pilipinas.
  Rizal fulfilled his promise to some friends to write an article for the Tagalog newspaper, the first newspaper written in Tagalog and Spanish managed by Marcelo del Pilar in the Philippines.

[19:09] Patuloy din ang pakikipagsulatan sa kanyang pamilya at mga kaibigan.
  He also continued corresponding with his family and friends.

[19:14] Mahal kong kapatid, nang matanggap namin ang telegrama na nagbabalitang nakaalis ka na, malungkot ang ating mga magulang, lalo na si tatay.
  My dear brother, when we received the telegram announcing that you had already left, our parents were sad, especially father.

[19:25] Siya naging balisa, ayaw bangon sa kama, umiiyak sa gabi.
  He became restless, would not get out of bed, and cried at night.

[19:31] Pinapapunta niya ako sa Maynila upang alamin kung paano mo nagawang umalis upang mag-aral.
  He sent me to Manila to find out how you managed to leave to study.

[19:36] Sinabi ko sa kanya na tinustusan ito ng ilan mong kaibigan.
  I told him that some of your friends funded it.

[19:40] Pero nang mapansin kong balisa pa rin siya at nanganganib magkasakit, pinagtapat ko sa kanya ang lahat sa pasubali na siya at siya lamang ang makakaalam niyon.
  But when I noticed that she was still anxious and in danger of getting sick, I confessed everything to her with the condition that she and she alone would know about it.

[19:52] Bumuti na ang matanda at ngayo'y nakukuha ng tumawa ang iyong nagmamahal na kapatid.
  The old woman has improved, and now your loving sibling is able to laugh.

[19:56] Pasano, iniibig kong kapatid, nasabi sa akin na gusto mo raw marinig ang wikang Tagalog upang hindi mo malimot ang iyong pinagmulan at kami na iyong mga kapatid.
  Pasano, my beloved sibling, it was told to me that you wanted to hear the Tagalog language so that you would not forget your origins and us, your siblings.

[20:10] Binabasa ko ang iyong mga liham, hindi ko mapigil ang pagluha, lalo na yung sinulat mo bago ka umalis at sinabi mong dumaan ka dito upang magpaalam ngunit natutulog pa ako.
  I read your letters, and I cannot stop crying, especially the one you wrote before you left, saying that you passed by here to say goodbye but I was still sleeping.

[20:21] At asi ni mamati lamang dalap kay iniisip kung paano ka nakakaraos gawa nito.
  And I am just thinking about how you are getting by because of this.

[20:30] Padadalhan kita ng diyamanteng singsing at isulat mo sa akin kung kanino ko ito maing ipadala.
  I will send you a diamond ring, and write to me to whom I should send it.

[20:38] Ang iyong nagmamahal na kapatid.
  Your loving sibling.

[20:42] Neneng umabot din keris salang balita na

[20:45] ipinagdamdam ni Leonor ang kanyang

[20:48] paglisan Hindi na sila nakapagpaalam sa

[20:50] isa't isa at iniulat ng isang kaibigan

[20:53] ni Rizal na malaki ang ipinayat ni

[20:56] Leonor dahil sa pag-aalala at nagbabalak

[20:59] itong kulayan ng itim ang lahat ng

[21:01] kanyang

[21:03] damit mula sa Barcelona a lumipat si

[21:06] rizal sa Madrid at magkasabay na

[21:08] nagpatala sa kolehiyo ng medisina at

[21:11] Kolehiyo ng pilosopiya at letras nakuha

[21:14] rin niyang ipagpatuloy ang hilig sa

[21:16] pagpipinta pagsusulat at pag-aaral ng

[21:19] mga wikang Europeo tinipid ni Rizal ang

[21:22] sarili sa maraming bagay maliban sa

[21:25] libro ticket sa teatro at kaunting

[21:28] paglili bang Madrid ika ng Disyembre

[21:35] 1882 Senora Maria natanggap ko ang

[21:38] maikli ngunit malaman mong

[21:41] liham Maniniwala ka ba na hindi pa ako

[21:44] naliligo mula noong Agosto at hindi ako

[21:50] pinagpapawisan ganyan dito napakalamig

[21:53] at napakamahal ng

[21:56] paliligo 35

[21:59] ang

[22:00] isa ang nagmahal m kapatid

[22:04] Jose toong hindi Madrid Ang sentro ng

[22:08] karunungan sa

[22:10] Europa madalas ireklamo ni Rizal ang

[22:12] gawi ng mga estudyante doon na natutulog

[22:16] hanggang tanghali kung gabi na may

[22:18] dumadalaw sa bahay ng mga kalapating

[22:20] mababang

[22:22] lipad mahirap sisihin mga kabata mula

[22:26] Filipinas

[22:29] sa unang pagkakataon malaya sila mula sa

[22:32] kanilang mga magulang sa isang

[22:34] napakalayong lugar kung saan mura ang

[22:37] aliw nakasama ni Rizal ang mga

[22:40] Filipinong intelektwal tulad ni trano

[22:43] Lopez jaina isang dating estudyante ng

[22:45] medisina na unti-unting Kinikilala sa

[22:48] kanyang pagsusulat at pagtatalumpati at

[22:51] si Gregorio

[22:53] SDA ng el progreso de

[22:56] Filipinas sum siya sa circulo hispano

[23:00] Filipino isang samahan ng mga Filipino

[23:02] at Espanyol na nagtitipon sa isang bahay

[23:06] upang pag-usapan ang mga bagay-bagay na

[23:08] may kinalaman sa Pilipinas at maglabas

[23:11] ng isang pahayagan o

[23:13] revista Bukod sa mahusay na kumbersasyon

[23:17] malaki ang motibasyon sa pagpunta roon

[23:19] ni Consuelo Ortega ang dalagang anak ng

[23:21] may-ari ng

[23:23] bahay niligawan siya ni Rizal at bagaman

[23:27] Inakala ng dalag na Napakasaya niyang

[23:29] kausap ang pinili niya ay si Eduardo de

[23:33] isang kastilang ipinanganak sa Pilipinas

[23:36] na magmula nito naging lihim ng kaaway

[23:39] ni

[23:40] Rizal namatay ang sirkulo dahil sa

[23:43] kakulangan ng pondo at paglaganap ng

[23:45] politikal na kulay nailang ng

[23:47] matatandang

[23:49] kastila man nila napansin tumatalab na

[23:53] ang mga liberal na ideya sa kamalayan ng

[23:55] mga Filipinong intelektwal

[23:58] isang proseso ng pagbubukas ng isip sa

[24:02] pagkakaiba ng buhay sa konserbatibong

[24:05] Pilipinas at Espanya kung saan napak

[24:08] liberal ng pagpapalitan ng mga

[24:12] ideya bunga din ito ng mga ideyang

[24:15] napulot mula sa mga klase sa pilosopiya

[24:18] na nagpapahalaga sa katuwiran sa halip

[24:21] na relihyon at Bulag na

[24:24] pananampalataya bunga rin ito ng

[24:26] pagpalitan ng kur

[24:28] sa pag ng pagin

[24:30] ng pagk man ng mgaa sa

[24:34] teat makatuwid nag napakanatural ng

[24:38] pagpasok ngka sa usapan halos h

[24:43] namalay makikita ang pagsibol ng

[24:46] kamalayang politikal sa isang talumpa

[24:48] binas ni Rizal bilang parangal sa

[24:51] pagkapanalo Juan Luna fix res hialgo

[25:05] sina Luna at Hidalgo ay karangalan hindi

[25:08] lamang ng Pilipinas kundi ng Espanya

[25:12] totoong sil isinilang sa

[25:14] Pilipinas ngunit maing isilang sila

[25:17] kahit saan sapagkat ang talino ay walang

[25:20] kinikilalang bayan ito umuusbong kahit

[25:23] saanad ngag ngung

[25:29] Uminom tayo para sa kalusugan ng ating

[25:31] mga dakilang artistang Luna at Hidalgo

[25:34] Uminom tayo para sa kalusugan ang

[25:36] kabataang pilipino ang banal na pag-asa

[25:39] ng lupang tinubuan naway pamarisan nila

[25:42] ang dalawang artistang ito at nang

[25:45] ibigay na ng Madre Espanya na maasikaso

[25:48] at maingat sa ikabubuti ng kanyang mga

[25:50] probinsya ang mga repormang matagal n

[25:53] binabalak para sa

[25:55] Pilipinas Hindi Inakala ni Rizal na

[25:58] mamasamain sa Pilipinas ang isang

[26:00] talumpating pinapurihan ng mga liberal

[26:03] na tao't pahayagan sa

[26:07] Espanya mahal kong

[26:09] kapatid may karamdaman ang nanay hindi

[26:13] siya makakain at makatulog matamlay at

[26:15] hindi makabangon Ikaw ang dahilan nito

[26:18] kumalat dito ang balita tungkol sa

[26:20] talumpating ibinigay mo para sa dalawang

[26:22] pintor at may nakapagsabi na hindi ka na

[26:24] makakauwi dahil dito napakarami mo ng

[26:27] kaaway

[26:28] ang iyong kapatid

[26:30] pasano naging mahirap ang kabuhayan sa

[26:33] kalamba ng bumagsak ang presyo ng asukal

[26:36] sa

[26:37] pamilihan dahil dito lubhang nahuli ang

[26:40] pagpapadala ng salapi kay Rizal

[26:42] nagpresenta naman siya na umuwi na

[26:44] lamang sa Pilipinas yaman din lamang at

[26:47] Nakuha na niya ang lisensyado sa

[26:49] medisina at hindi kakailanganing

[26:51] mag-aral ang doktorado dahil hindi naman

[26:54] niya balak magturo ng medisina na

[26:57] pagkasundo Pam na h pauwiin si rizal at

[27:01] sundin mahi na magsanay muna siya sa

[27:04] optalmolohiya sa isang klinik sa

[27:07] Paris mga hanggang 100 ang pasyente sa

[27:10] klinika ni Dr deer maraming duling ang

[27:14] naitutuwid

[27:15] mata kahapon inoperahan namin angang

[27:19] kinera na duling Emilio at

[27:22] marano minuto lamang Naayos na

[27:30] Madalas siyang maging panauhin ng

[27:32] pamilyang paro de tavera mga bianan ni

[27:35] Juan Luna sakit kapusin ako ng salapi

[27:38] nagpresenta si Luna na pautangin muna

[27:41] ako dahil Mayon pa raw siyang

[27:43] naitatabi dahil isang pintor kung minsay

[27:47] pobre siya at kung minsan na may parang

[27:51] Milyonaryo ginantihan naman ni Rizal ng

[27:53] pagkakaibigan ang kabutihan ni Luna

[27:57] naging model siya sa iba't ibang larawan

[27:59] ng

[28:02] pintor napagpasyahan ni Jose na magtungo

[28:05] sumandali sa heidelberg Germany upang

[28:08] magsanay pang lalo sa klinika ni Otto

[28:11] Becker pinagbuti rin niya ang

[28:13] pagsasalita at pagsulat ng wikang Aleman

[28:16] ngunit sadyang May lungkot na

[28:18] matatagpuan sa malalaking gusali at

[28:21] nyebeng mga daan kaya laging

[28:24] pinananabikan ni Rizal ang init ng

[28:26] pagtingin ng kanyang Pam

[28:29] kahit Kapo sa salapi pinagsisikapan

[28:32] niyang bigyan ng Aguinaldo ang kanyang

[28:34] mga pamangkin isinalin niya at ginawa ng

[28:37] dibuho ang mga kwentong pambata ni Hans

[28:40] Christian

[28:43] Anderson madalas din niyang ipagtapat

[28:46] maran ng kanyang mag-anak sa pagsulat

[28:49] mga mahal kong magulang at

[28:52] kapatid napuno ko ang apat na pahina

[28:56] kahit walang sinasabi

[28:59] na nagpapakita lamang na pwedeng sumulat

[29:01] ang isang tao Kahit wala naman siyang

[29:04] malaking

[29:06] ibabalita sa panahong ito nagsimula sa

[29:09] pamamagitan ng isang sulat ang matalik

[29:12] na pagkakaibigan nina jose rizal at

[29:14] Ferdinand blumen isang austrian

[29:18] scholar profesor Ferdinand

[29:21] blumen nang mabalitaan ko po na

[29:24] pinagaaralan ninyo ang aming wika at sa

[29:27] katunayan a nakapagpagana ng ilang akda

[29:30] tungkol dito minabuti kong padalhan kayo

[29:33] ng isang aklat na sinulat ng isa sa

[29:35] aking mga kababayan

[29:38] gumagalang Jose

[29:40] Rizal agad na sinagot ni blumen ang

[29:43] sulat pinakilala ni blumen treet si

[29:46] rizal sa mga kilalang scholar ng Europa

[29:49] mga higante ng karunungan at

[29:51] siyensya bagamat sa simula siyensya at

[29:54] filipinana ang nagbuklod sa kanila sa

[29:57] pagtagal na ng panahon si blue Bent ay

[30:00] naging ama-amahan

[30:01] tagapayo tagapagtanggol at tagahanga ang

[30:06] tunay nak kabiyak ng kanyang

[30:08] kaluluwa kasama ng sulat na ito ang

[30:10] isang larawang iginuhit ko sa lapis

[30:13] upang makilala ninyo ako sa

[30:16] istasyon Masakit sa amin ang matagal

[30:20] mong hindi

[30:22] pagsulat May sakit ka ba O may masamang

[30:26] nangyari Sao

[30:29] ngayong bisperas ng bagong taon ang

[30:33] pamilya ko'y iinom ng punch para sa

[30:36] iyong

[30:38] kalusugan pinuno ako ng kaligayahan ng

[30:42] matanggap ko ang sulat

[30:45] mo sa labis na kasabikan matagal akong

[30:50] hindi

[30:52] nakakain Salamat sa Diyos at magaling ka

[30:56] na lumamig na sabaw sa pagkatulala ko n

[30:59] mabasa ko ang dalawang sulat Busog na

[31:02] busog ang puso ko naisip ko anong

[31:07] Kabutihan ang nagawa ko upang maging

[31:09] karapat dapat sa pagkakaibigan ng tulad

[31:12] ninyong busilak ang

[31:14] puso sa panahong ito'y Tinatapos na ni

[31:17] Rizal ang nolimit tanghere pero

[31:19] nahirapan siyang maghanap ng pondo upang

[31:22] ipalimbag ito sa mga imprenta ng

[31:25] Berlin hindi pa nabebenta ang asukal sa

[31:28] kamalig ng mga Rizal at mahirap ang

[31:31] buhay ng pamilya sa kabutihang palad

[31:34] nagpunta roon si Maximo viola isang

[31:37] kaibigang nakilala niya sa

[31:39] Barcelona agad na humanga si viola kay

[31:42] Rizal dahil sa talino nito at dedikasyon

[31:45] sa mga gawain dinala niya si rizal sa

[31:49] isang espesyalistang doktor na nagsabing

[31:51] nagkasakit ito dahil sa labis na

[31:54] pagtitipid sa pagkain inabonohan din ni

[31:57] viola ang buong halaga ng pagpapalimbag

[32:00] ng Nol metangere kahit na noong unay

[32:03] Ayaw pumayag ni Rizal profesor Ferdinand

[32:07] blumen Kasama nito ang isang libro ang

[32:12] kauna-unahan at matapang na libro

[32:14] tungkol sa buhay ng mga

[32:16] Tagalog makikita dito ng mga Pilipino

[32:19] ang kasaysayan ng nakaraang s

[32:23] taon marahil ay tutuligsain ito ng

[32:26] gobyerno at ng mga PR

[32:29] nalig ako sa dios ng katotohanan at sa

[32:33] mga taong nakakakita ng aming tunay na

[32:36] kalagayan nagpasya Rizal na bumalik sa

[32:39] Pilipinas sa kab ng pagpigil ng

[32:43] lahat maniniwala sa intensyon ng kanyang

[32:46] nobela kung hindi siya u sa kanyang

[32:48] bayan upang magsilbing

[32:52] halimbawa angob

[33:00] [Musika]

[33:21] nang Magbalik si rizal sa

[33:24] Pilipinas hindi pa gaanong napag-uusapan

[33:26] ang no

[33:28] Tangere Bukod sa kakonti ang kopyang

[33:31] nakapasok sa bansa Kasalukuyan pa lamang

[33:34] itong sinusuri ng mga

[33:37] prile naging mainit ang pagtanggap kay

[33:40] Rizal ng mga karaniwang tao matapos

[33:43] kumalat ang balita tungkol sa kanyang

[33:46] husay sa

[33:48] panggagamot maraming bata alei at

[33:51] matatanda ang sumusunod saan man siya

[33:54] magpunta pero makaraan ng tatlong linggo

[33:58] nagkatotoo ang Hinala ni

[34:03] Rizal Pinatawag siya ng Gobernador

[34:06] Heneral sa malakanyang dahil sa reklamo

[34:09] ng mga prile tungkol sa nobela inilipat

[34:12] ng Gobernador sa komisyon ng sensura ang

[34:14] pagpasya sa nobela at Nagtalaga ng isang

[34:18] militar kay Rizal na umanoy nangangalaga

[34:21] sa kanyang kaltasan kantay

[34:27] sinundan ni taviel de andrade si Rizal

[34:30] Saan siya magpunta nagkasundo silang

[34:32] dalawa dahil edukado at liberal

[34:36] tinulungan siya Niel na pabulaanan mga

[34:38] mapanirang ananas kinakalat ng mga PR

[34:42] espo ng mga Aleman

[34:46] Protestante Mason

[34:49] mangkukulam pinagbabawalan ako ng aking

[34:52] ama na lumabas magisa o makikain sa

[34:55] bahay ng iba

[34:58] natatakot at nangangatal ang matanda

[35:00] para sa

[35:01] akin hindi rin siya pinayagan ni Don

[35:04] kikoy na pumunta sa Dagupan upang makita

[35:06] si Leonor at gayon din naman ang ama ni

[35:09] Leonor sa kanya nang imungkahi ng

[35:12] sensura na pigilin ang pamumudmod ng

[35:15] Noli tanghere pinagkaisahan ng mga prile

[35:18] na pilitin ang Gobernador na gumawa ng

[35:20] marahas na hakbang tulad ng

[35:22] pagpapakulong kay Rizal pinayuhan siya

[35:26] ng Heneral at ng mga

[35:28] umis na lam upang matahimik na ang

[35:33] lahat nilisan ni Rizal ang Pilipinas

[35:37] tumigil muna siya Hong Kong mao at

[35:40] pagkatapos sa Japan kakaunti lang ang

[35:43] maganaka sa

[35:45] hapon na nakabukas ang kanang mga bahay

[35:49] gawa lamang sa papel ang kanang mga

[35:51] dingding at sa mga otel ay mai kang

[35:54] mag-iwan ng salapi sa mesa ng walang

[35:56] panganib

[35:58] kaunti lamang ang mga pulubi walang

[36:00] nag-aaway sa

[36:02] daan malinis ang mga bahay na humaling

[36:06] si rizal sa Japan at maging sa isang

[36:09] haponesang pinangalanang

[36:13] osan walang naiwang salaysay tungkol sa

[36:15] kanilang pagniniig maliban sa ilang

[36:17] pangungusap sa kanyang mga talak Walang

[36:21] sinumang babae ang nagmahal sa akin

[36:23] tulad

[36:24] mo hindi magmamaliw sa aking ala-ala ang

[36:28] iyong

[36:29] larawan ang pangalan mo ay mananatili sa

[36:32] aking labi sa bawat buntong

[36:36] hininga taglay mo ang lahat ng kulay ng

[36:39] camelias

[36:40] ang kanyang kasariwaan at karilagan

[36:47] Sayonara

[36:49] Sayonara Pagkatapos ay sa Amerika naman

[36:52] Naglakbay si rizal mula California

[36:55] hanggang New York dinalaw ko ang

[36:58] pinakamalalaking siyudad ng Amerika ang

[37:01] kanilang naglalakihang gusali mga ilaw

[37:04] na Dek

[37:06] kuryente walang duda na dakilang bansa

[37:09] ang Amerika bagama't marami pa rin itong

[37:13] depekto walang tunay na Kalayaan ang mga

[37:17] tao sa ilang estado halimbawa hindi

[37:21] pwedeng mag-asawa ang isang at

[37:23] isang

[37:25] puti sa Inglatera sus sunod na malagi si

[37:28] Jose sa tulong ng isang sulat mula kay

[37:31] blumen treet nakilala niya doon si Dr

[37:34] Rein hold rost na mabilis din niyang

[37:37] naging mabuting kaibigan Bukod sa

[37:40] palagiang pag-iimbita sa kanya sa bahay

[37:43] upang maga kasama ng kanyang pamilya

[37:46] tinulungan siya nitong makakuha ng

[37:49] permisong gumamit ng aklatan ng British

[37:54] Museum doon natagpuan ni Rizal ang isang

[37:58] libro tungkol sa kasaysayan ng Pilipinas

[38:01] na sinulat ni Antonio Morga isang

[38:04] tagapayo ng Gobernador Heneral na

[38:06] namalagi sa Pilipinas ng 10 taon para

[38:10] kay Rizal mainam na dokumento ang libro

[38:13] ni Morga upang pabulaanan ang paratang

[38:16] ng mga Espanyol na walang sibilisasyon

[38:18] sa Pilipinas bago sakupin ng

[38:22] Espanya kaya sa halip na sumulat ng

[38:25] sarili niyang kasaysayan ng Pilipinas

[38:27] pinasya ni Rizal na muling ilimbag ang

[38:30] akda ni Morga kasama ang kanyang mga

[38:32] tala matyaga niyang kinopya ang buong

[38:36] dokumento Pagkatapos ay ikinumpara ang

[38:39] datos nito sa iba pang dokumento tungkol

[38:41] sa

[38:42] Pilipinas nang dit tumupad ang kababayan

[38:45] niyang si Antonio Maria regidor sa

[38:47] pangakong ipalimbag ang aklat nagtungo

[38:50] si rizal sa Paris Upang makamura sa

[38:54] palimbagan panahon ding ito ng maging si

[38:57] rizal sa La Solidaridad ang pahayagang

[39:00] propagandistang inilalabas ng mga

[39:02] filipino sa Espanya nagsulat siya sa

[39:05] paaya ni Graciano Lopez ang nitong

[39:09] editor at kahuntahan niya noong nasa

[39:12] Espanya karaniwang tema ng m artikulo ni

[39:15] Rizal ang pagtatanggol sa kultura at

[39:18] pagkatao ng Filipino laban sa

[39:20] panghahamak ng mga peryodistang espanol

[39:23] hindi tamad ang M

[39:26] Pilipino Tingnan niyo na lamang Kung

[39:28] paano mamuhay ang mga europeong

[39:30] nagpaparatang nito sa

[39:32] kanila napapaligiran sila ng mga alila

[39:35] na tatanggal ng sapatos at tagapaypay

[39:39] ang tao ay Hindi hayop hindi makina ang

[39:45] mithiin niya sa buhay ay hindi ang

[39:47] gumawa para sa ibang tao kundi tuklasin

[39:51] ang kanyang kaligayahan at ikauunlad

[39:55] bilang nilalang

[39:57] nagsulat din siya tungkol sa mga

[39:59] karapatan na dapat Sana'y tinatamasa ng

[40:02] mga Filipino bilang lehitimong mamamayan

[40:05] ng Espanya na nagbabayad ng buwis at

[40:08] nagbibigay serbisyo isa rito ang sikat

[40:11] na liham sa mga babae ng Malolos na

[40:14] pinapurihan niya sa kanilang

[40:16] pakikipaglaban upang bigyan ng

[40:18] pagkakataong makapag-aral ng wikang

[40:21] Espanyol mahirap na hindi humanga sa

[40:24] kasipagan ni Rizal bilang scholar

[40:27] at sa katapatan niya sa direksyong

[40:30] itinakda niya para sa kanyang

[40:32] sarili lalo na kung iisipin na sa buong

[40:37] panahong ito'y ginigipit siya ng mga

[40:39] problema sa salapi at ng patuloy na

[40:42] pagpapahirap sa kanyang mga kamag-anak

[40:44] at kaibigan sa Pilipinas pungan ng

[40:47] kanyang mga akda at n patuloy na

[40:50] suportang ibinigay nila ni pasano sa

[40:53] paghahain ng kaso laban sa mga pring

[40:56] nagm ng hasyenda de Calamba na dati

[41:00] kapanalig ng pamilyang Merkado ayon sa

[41:03] sulat ng bayaw niyang si silvestre

[41:05] Ubaldo senor Jose Rizal sa kasalukuyan 1

[41:11] o an sakada ang nakademanda sa korte ng

[41:14] hukom tagapamayapa

[41:16] sakaling matalo palalayasin sila at

[41:20] ipagiba ang lahat ang kamalig ang asukal

[41:24] at lahat ng nakatirik sa lupa ilang ulit

[41:27] ding ipinatapon Sa Tagbilaran ang bayaw

[41:30] niyang si Manuel Hidalgo asawa ni

[41:33] saturnina dinampot siya habang nagnod si

[41:36] Buena ang pamilya at nang umabot Ang

[41:39] kaso sa sukdulan pinalayas ang mga

[41:41] magsasaka ng kalamba kasama ang

[41:43] pamilyang Rizal aking mahal na

[41:47] kapatid Napakasakit ng naganap na

[41:50] pagpapalayas ang autoridad Naron silang

[41:53] lahat upang kamkamin lahat ng pag-aaari

[41:56] ng mga pinalaya

[41:58] mga t pamilya ang inagawan ng kanilang

[42:01] lupa bahay hayop anin ng asukal at

[42:05] bigas wala kaming magawa nagkalat ang

[42:09] mga gwardya Sibil ginugulo ang lahat

[42:13] pati mga batang laaang taon ay

[42:15] pinabibili nila ng sedula ang iyong

[42:18] nagmamahal na kapatid

[42:23] narisa ipinatapon si pasano kasama ng

[42:26] kanyang mga bayaw sa Mindoro nang

[42:29] mamatay ang bayaw niyang si Mariano

[42:31] herbosa pinagkaitan ito ng kristiyanong

[42:34] libing maging ang kanyang Munting

[42:37] pamangkin na namatay sa sakit ay balak

[42:39] ding pagkait ng libing matagal na

[42:43] ibinurol ang bangkay ng bata habang

[42:45] hinihintay ang sagot ng arsobispo

[42:49] hindi mapanatag si rizal lalo na totoong

[42:54] malaki ang kinalaman niya sa protesta ng

[42:57] ba at sa pagkatha ng

[43:00] nobela umapila na ang kapatid ko sa

[43:03] korte suprema at kailangan kong pumunta

[43:05] sa Espanya upang bantayan yon o bumalik

[43:08] sa Pilipinas upang masubaybayan ang mga

[43:10] pangyayari nanaisin ko pang mamatay para

[43:14] sa aking mga kababayan kaysa mabuhay

[43:16] dito ng

[43:17] Maginhawa pero pinigil siya ng kanyang

[43:20] mga kamaganak at kay biligan ano pa bang

[43:23] magagawa niya sa Pilipinas kundi

[43:26] dagdagan ng kanilang

[43:28] pasakit ang mga bagay na ito ang

[43:31] gumugulo sa isip ni Rizal n mamalagi

[43:34] siya sa Espanya kaya hindi kataka-taka

[43:37] na hindi niya gaanong natang anan ang

[43:39] mga sumunod na

[43:41] pangyayari nagkaroon ng kaunting intriga

[43:44] sa pagitan nina Rizal at del Pilar

[43:46] tungkol sa organisasyon at pamamalakad

[43:48] ng gawain ng mga filipino sa

[43:51] Madrid

[43:52] sinasabi na nagsimula lamang ito sa

[43:56] palagiang pagpapayo ni Rizal tungkol sa

[43:58] pamamalakad ni Del Pilar ng La

[44:01] Solidaridad

[44:02] bukod pa rito Ang madalas niyang

[44:04] panunuligsa sa pagpapabaya at pambababae

[44:08] ng mga

[44:09] filipino walang Malaysia ang mga payong

[44:12] ito ni Rizal siya ang tinitingalang

[44:15] pasimuno ng mga makabayang manunulat at

[44:19] hinirang na pinunong pandangal ng La

[44:22] Solidaridad

[44:24] gayun Man nang bumalik siya sa Espanya

[44:28] matapos ang mahabang

[44:30] panahon marami siyang ideya at pangarap

[44:33] para sa mga filipino roon na Inakala

[44:36] niyang hindi siya mahihirapan na

[44:39] ipatupad ang mga

[44:41] ito hindi niya naisip na posibleng

[44:45] Naliligaw siya sa teritoryo ni Del Pilar

[44:48] na Kinikilala din ng lahat Kasama na ni

[44:52] Rizal bilang pangunahing tagapagsulong

[44:55] ng lahat ng gawaing politikal ng mga

[44:58] filipino sa Madrid mula ng umalis si

[45:01] rizal ayon kay Rizal sinamantala ng

[45:06] kampo ni Del Pilar lalo na ng dati

[45:09] niyang karibal na si Eduardo LTE ang

[45:11] isang eleksyon para sa pagkapinuno ng

[45:13] mga filipino sa Espanya upang hiyain

[45:16] siya Inakala ni Rizal na pormalidad

[45:19] lamang ang eleksyon Pero ilang ulit na

[45:21] hindi sumapat ang Botong nakuha ni Rizal

[45:25] sa napagkasunduang mayoriya

[45:27] bagamat nanalo din siya pagkatapos ng

[45:29] ilan Pang butohan labi siyang nasaktan

[45:33] ginawa man ni Del Pilar ang lahat upang

[45:35] aluin si rizal lubha itong pinersonal ni

[45:38] Rizal na lubhang nasugatan sa mga

[45:42] pangyayari pero Mayon akong isang

[45:44] kahinaan marunong akong magpatawad Pero

[45:48] hirap akong makalimot kaya kung naaalala

[45:51] kong ikaw noon ang aking tagapagtanggol

[45:54] hindi ko rin malimot na ikaw

[45:57] unong gila upang patalsikin ako hindi

[46:02] man humuhupa ang kanang nakatanggap siya

[46:06] ng isang suat mula kay Leon Rivera na

[46:09] taglay ang Kamandag ng isa na namang

[46:13] kasawian Wala na ang sulat na ito Pero

[46:17] nalalabi pa ang salaysay niya kay blum

[46:20] ang aking kasintahan na nanatiling tapat

[46:23] sa akin ng higit sa taon ay magpapakasal

[46:27] na sa isang

[46:29] Ingles isang inhinyero sa tren nang

[46:33] marinig ko ang balita Inakala kong

[46:36] mababaliw ako pero nakalipas na

[46:39] yon Huwag mong pagtakhan na ipinagpalit

[46:42] niya ako sa isang Ingles na

[46:44] nagngangalang

[46:45] King ang mga Ingles ay malaya ako'y

[46:50] hindi nawaglit na sa kasaysayan ang mga

[46:54] sulat nina Rizal at Leonor sa isa't

[46:58] isa ayon sa isang kwento matagal na

[47:02] inilihim ng ina ni Leonor ang mga sulat

[47:05] natuklasan lamang ni Leonor ang lahat ng

[47:08] malapit na siyang ikasal kay

[47:11] King hindi niya inurong ang kasal pero

[47:14] nagbigay ng ilang

[47:17] kondisyon dapat niyang makatabi ang

[47:19] kanyang ina sa

[47:23] simbahan kaka habang buh

[47:27] at habang panahong hindi pa tutugtugin

[47:30] ang kanilang

[47:33] piano tapos na marahil ang

[47:36] bagyo sisikat na ang araw Dahil ang

[47:41] lahat ang lahat lahat ay naglaho na

[47:45] Nawala na ang lahat sa

[47:47] amin Nawala na ang lahat sa

[47:50] akin at wala n maaaring

[47:54] mawala siguro na may bubuti na mga bagay

[47:58] Ganon nga ang nadama niya ng magtungo

[48:00] siya sa Bitz isang maayang bayan sa

[48:03] France malapit sa dagat biniyayaan siya

[48:07] ng panahon upang aluhin ang sarili upang

[48:11] ayusin ang kanyang ikalawang

[48:13] nobela upang umibig ng muli umibig siya

[48:18] kay Nelly busted na sinusuyo ng

[48:21] kababayan niyang si Antonio Luna

[48:23] tinanong kita n maraming beses kung may

[48:25] pagtingin ka kay Nelly

[48:27] at sinabi mong wala hinikayat mo pa nga

[48:30] akong ligawan siya noong lumaon ay

[48:33] natanggap din ni Luna ang mga

[48:34] bagay-bagay bagamat minsan n malasing

[48:37] siya ay muntik na silang magdo ni

[48:42] Rizal nang luma ay nagkabati rin ang

[48:45] dalawa at ipinaubaya ni Luna kay Rizal

[48:49] ang

[48:50] babae pero hindi maaaring magpakasal si

[48:53] riz nakasangla ang puso niya sa kanyang

[48:56] mga gawain marami sanang dalaga na

[49:00] Sana'y nakapagbigay liwanag sa aking

[49:02] buhay kahit isang araw man

[49:05] lamang subalit

[49:07] wala

[49:09] wala tulad ako ng mga biyahero na

[49:12] dumadaan sa lugar na hitik sa

[49:15] bulaklak nilalampasan nila ito sa

[49:18] kaiisip na may hinahanap silang kung ano

[49:21] na hindi nila

[49:22] mawari subalit

[49:24] paglaon ang natatagpuan nila'y may

[49:26] pawang desyerto at

[49:29] pagsisisi nagtungo si rizal sa Belgium

[49:32] upang ipalimbag ang kanyang pangalawang

[49:34] nobela pero tulad ng dati Kino siya ng

[49:38] pondo naisang Lako na lahat ng alahas ko

[49:42] tumitira ako sa isang maliit na silid

[49:44] kumakain sa isang dukhang restauran para

[49:46] lamang maipalimbag ang aking

[49:48] libro kung hindi lamang ako naniniwala

[49:51] na may natitira pang mabubuting Pilipino

[49:54] iibigin ko pang lamunin ng diyablo ang L

[49:57] kay raming nangako na magbibigay ng

[49:59] salapi para sa libro Ano ba ang akala

[50:02] nila sa akin kung kailan pa

[50:04] kinakailangan ng isang tao na matahimik

[50:06] ang kanyang diwa at isip ay saka pa nila

[50:09] lilinlangin at

[50:11] aabaha Naakay naiisip ko tuloy na

[50:14] sunugin ang aking sinusulat at ako'y

[50:16] lilisan upang makapaghanap buhay para sa

[50:18] aking

[50:19] sarili pero tulad din ng dati may

[50:22] kaibigan siyang valentin Ventura na

[50:25] nagpaluwal ng salapi para sa nobela ang

[50:29] isa pa niyang kaibigang si Jose basa Ang

[50:32] nagpautang ng pamasahe patungong Hong

[50:35] Kong dito muling nakatagpo ni Rizal ang

[50:39] kanyang pamilya

[50:42] [Musika]

[50:58] na mabalitaan ng mga Espanyol na Pabalik

[51:00] na si rizal sa asya minabuti nilang

[51:04] ilipat si pasano at ang kanyang mga

[51:06] bayaw sa hulo sa kabutihang palad

[51:09] nakatakas sila at nakapuslit patungong

[51:12] Hong Kong kasama si Don

[51:16] kikoy sumunod na pinag-initan ang

[51:19] kawawang si Donya

[51:21] Lolay dinakip siya sa balighong paratang

[51:25] ng hindi paggamit ang tamang

[51:28] apelyido mula sa

[51:30] Maynila pinaglakad siya ng apat na araw

[51:33] hanggang Santa Cruz

[51:36] Laguna isipin mo na lamang ang isang

[51:38] matandang babae na 64 anyos umaakyat ng

[51:43] bundok at naglalakad sa

[51:45] kalye naawa ang Gobernador silyo

[51:49] pinawalan ng Matanda At pagkaraa'y

[51:52] pinahintulutang pumunta sa Hong

[51:54] Kong at sa isang maamong panahon ng

[51:58] biyaya muling nagkasama ang mag-anak na

[52:01] Rizal upang Salubungin ang bagong taon

[52:05] nagbukas si rizal ng klinika ang mga

[52:08] kapatid niyang babae ang namamahala ng

[52:10] mga gawaing bahay masaya ang kanyang mga

[52:13] magulang lalo na si Dong kikoy na laging

[52:16] nakatanaw sa mga bapor sa

[52:19] dagat Maligayang maligaya na sana ang

[52:22] pamilya pero hindi mapalagay si Jose sa

[52:26] kapayapa paan gayong alam niyang

[52:28] napakaraming dapat

[52:30] gawin sinulat niya inilimbag at

[52:34] ipinadala sa Maynila ang Konstitusyon ng

[52:36] isang samahang tinawag niyang Liga

[52:39] Filipina na naglalayong himukin ng mga

[52:43] filipino na magtulong-tulong upang

[52:45] gumawa ng mga kinakailangang pagbabago

[52:47] sa bayan Nagpunta din siya sa sandakan

[52:51] North Borneo na ngayo'y saba sa

[52:53] pagnanasang magtayo ng bayan-bayan ng

[52:56] malilipatan ng mga Filipinong ipinatapon

[52:58] mula sa kalamba hirap niya ang planong

[53:02] ito sa bagong Gobernador Heneral Des

[53:05] buol kasama ng paghingi ng pahintulot na

[53:08] bumalik upang ayusin ang ilang personal

[53:11] na bagay pinahintulutan siyang bumalik

[53:15] pero walang ibinigay na garantiya sa

[53:17] kanyang kalayaan ano't ano man isa itong

[53:21] bagay na matagal na niyang napaghandaan

[53:24] mga mahal kong mag lang at

[53:28] kapatid Maligaya kong isusugal ang aking

[53:31] buhay upang iligtas ang napakaraming

[53:34] inosenteng

[53:36] tao mga giliw kong

[53:39] pamangkin mga anak ng mga kaibigan na

[53:42] nagdurusa dahil sa

[53:45] akin sino ba naman ako isang tao lamang

[53:49] Walang mag-anak tinatabangan na sa buhay

[53:53] Umaasa ako na matutuwa ang aking mga

[53:56] kaaway at ititigil na ang pagpapahirap

[53:59] sa mga

[53:59] inosente madilim ang aking

[54:02] kinabukasan at patuloy itong didilim

[54:05] kung hindi masisinag ng liwanag ng

[54:07] bukang liwayway sa aking tinubuang lupa

[54:11] at nakita niya ang liwanag na iyon

[54:13] bagaman panandalian at Puspos ng

[54:17] kalungkutan n ipatapon siya sa malayong

[54:20] bayan ng Dapitan na nasa probinsya

[54:22] ngayon ng Zamboanga del Norte tumira si

[54:26] kasama ng kandeng militar at ng kanyang

[54:28] may bahay na kapwa niyang nakagaan ng

[54:31] loob tumaya sila sa loterya ng

[54:34] magkabakas at nang manalo sila'y

[54:36] pinaghatian ng premyo dahil dito'y

[54:40] nakabili si rizal ng lupain sa

[54:42] dalampasigan ng Talisay sa halagang

[54:45] Php1 noong unay isang kubo lamang ang

[54:48] kanyang itinirik Doy nagpapalipas siya

[54:51] ng umaga't maghapon nagbabasa nagsusulat

[54:55] at pagkak magbabalik na sa tahanan ng

[54:59] komandante noong tumagal ay nagtayo siya

[55:02] ng klinika na bukas sa mayaman at

[55:04] mahirap at nagtatag ng maliit na

[55:06] eskwelahan dito Europeo ang estilo ng

[55:10] pag-aaral itinuturo kasama ng wikang

[55:13] Espanyol ang Ingles palakasan at mga

[55:16] kakayanan sa paghahanap

[55:20] buhay hindi siya pinabayaan n blumen 10

[55:23] ng mga kaibigan nitong esol sa Europa

[55:27] lagi siyang nakakatanggap at sumusulat

[55:29] ng liham sa iba't ibang wika tungkol sa

[55:32] iba't ibang bagay narang iulat niya ang

[55:36] bagong species ng palaka at insekto na

[55:39] ipinangalan naman ng mga Europeo sa

[55:41] kanya nari ang magpalitan sila ng

[55:44] kuro-kuro ni Bloom and Tre tungkol sa

[55:45] wikang Tagalog dumating din ang panahon

[55:48] na pinayagang tumira kasama niya ang

[55:51] kanyang ina at ilang kapatid na

[55:53] babae gayunman hindi Maika kaila na

[55:57] inagaw si rizal sa nakagawian niyang

[55:59] buhay at ang tahanang natagpuan niya

[56:02] rito ay walang iba kundi isang magandang

[56:06] hawla sa isang malungkot na tulang Alay

[56:09] sa kanyang ina isinulat niya ang kanyang

[56:13] damdamin ako'y natapon sa kabatuhan ng

[56:16] bayan kong

[56:18] Mutya Wasak na ang

[56:21] kinabukasan at tahanan may wala kaya't

[56:25] sana magb

[56:26] dating pag-asa t

[56:29] adika yaong dalisay na pananalig ng

[56:32] tapat at musmus kong diwa na siya kong

[56:36] tanging yamang hindi

[56:40] nasasanla naibsan ang pangungulila ni

[56:43] Jose nang dumating si Josephine

[56:47] braken sinamahan ni Josephine sa klinika

[56:49] ang kanyang nabubulag na ama-amahan si

[56:52] Mr

[56:54] taufer nahulog

[56:56] nila is't at sinasabi na daligan

[57:00] ipinagtapat ni riz ang nilalaman ng

[57:03] kanang puso josefina

[57:07] josefina naparito ka sa

[57:10] daligan nagahanap ng pugad ng

[57:14] tahanan tulad ng liw na ibon ng

[57:18] kagatan sakaling dalhin ka ngong

[57:21] kapalaran sa

[57:23] hapon o Shang

[57:26] huwag sanang mawaglit sa iyong isipan

[57:29] ang puso kong tumitibok na ikaw ang

[57:34] dahilan bagamat tumutol si Mr taufer sa

[57:38] takot na mawawalan siya ng tagapag-alaga

[57:41] nagawa rin ni Josephine na dispatsahin

[57:44] ito sa Maynila at bumalik sa Dapitan

[57:47] upang mamuhay kasama ng kanyang

[57:49] mangingibig na tinawag niyang Joe

[57:53] pinagkaitan sila ng kasal hangga't hindi

[57:55] po na nagbabalik loob si rizal sa

[57:58] simbahang

[57:59] Katoliko mahal kong ina Mabait siya

[58:03] masunurin naglalabas siya nananahi

[58:07] nagluluto

[58:09] pinaliliguan at nilalaro ang kanyang mga

[58:12] pamangkin walang Pilipinang makahihigit

[58:15] sa pag-aalagang ginagawa niya sa akin

[58:19] kasal lamang ang kulang sa amin Pero

[58:22] ikaw na rin ang nagsabi noon nanay na

[58:24] mas mabuti pa ang mga nagsasama sa

[58:27] grasya ng may kapal kaysa sa mga kasal

[58:30] na nagkakasalang

[58:33] Mortal gawin man ni Rizal ang lahat ng

[58:36] paliwanag ikinahiya ng ilang miyembro ng

[58:40] kanyang pamilya ang kanilang pagsasama

[58:43] ayon kay Josephine kung minsa

[58:46] pinagduduldulan pa ito sa kanyang mukha

[58:48] sa harap ng kanilang mga

[58:51] pamangkin

[58:53] gayunman tiniis niya ang lahat ng

[58:56] haring pero sadyang mahirap takasan ang

[59:00] mga kamay ng

[59:01] kasaysayan tinanggihan man ni Rizal ang

[59:04] plano ng mga katipunero na itaka siya't

[59:07] gawing haligi ng

[59:09] Himagsikan hindi maikakaila na malaki

[59:12] ang nagawa ng kanyang mga sinulat ginawa

[59:15] at sinabi sa kamalayan ng mga taong

[59:18] nagpasyang

[59:19] makibaka ang Dahil ay matagal na niyang

[59:22] itinakwil ang pulitika matapos ng kap

[59:26] hiyaan sa

[59:27] Madrid ang pagkaudlot ng lahat ng

[59:30] kanyang plano upang bumangon muli sa

[59:33] sandakan at ang naunsyaming

[59:36] pagpapalaganap sa Liga

[59:39] Filipina pinili niya ang kapayapaan ang

[59:42] buhay na sa wakas ay

[59:45] Tahimik ang buhay na sa unang

[59:47] pagkakataon ay

[59:51] kanyang-kanya sinunod niya ang payo ni

[59:53] blumen trit na magboluntaryo bilang

[59:56] manggagamot sa Cuba sa ngalan ng Espanya

[59:59] upang mawakasan ang kanyang pagkakatapon

[01:00:02] at kalaunay makabalik sa kalayaan ng

[01:00:05] Europa nilisan namin ang Dapitan

[01:00:08] namalagi ako sa distritong iyon ng apat

[01:00:11] na taon 1 araw at ilan pang

[01:00:16] oras malayo na siya sa Pilipinas ng

[01:00:19] maibaba ang pasya na pabalikin siya sa

[01:00:21] Pilipinas upang humarap sa korte sa

[01:00:24] paratang na rebelyon at at pagbubuo Ng

[01:00:26] Mga iligal na

[01:00:32] samahan ipiniit siya sa Fort Santiago

[01:00:35] Noong mga unang araw ng Nobyembre

[01:00:37] nilitis siya noong ika ng Disyembre

[01:00:41] pagkaraan ng tatlong araw pinasa sa

[01:00:44] kanya ang hatol ng

[01:00:47] kamatayan mga mahal kong magulang at

[01:00:51] kapatid Gusto ko kayong makapiling bago

[01:00:54] ako mamatay pumunta rito ang mga

[01:00:57] malalakas ang loob may mahalaga akong

[01:01:00] bilin ang inyong anak at kapatid na taos

[01:01:04] pusong umiibig sa inyo

[01:01:10] [Musika]

[01:01:13] Jose pinakaunang dumalaw ang kanyang ina

[01:01:18] humingi si rizal ng tawad para sa lahat

[01:01:21] ng paghihirap na idinulot niya sa

[01:01:23] pamilya at hiniling na kunin ito ito ang

[01:01:26] kanyang

[01:01:28] bangkay gusto siyang yakapin ng kanyang

[01:01:31] ina ngunit pinaghiwalay sila ng mga

[01:01:33] gwardya

[01:01:34] [Musika]

[01:01:39] Sibil sumunod na dumalaw ang kanyang mga

[01:01:43] kapatid na babae at mga

[01:01:46] pamangkin isa-isa niyang ipinamigay ang

[01:01:50] kanyang mga nalalabing

[01:01:52] gamit ipinagbilin niya kay trining ang

[01:01:55] isang lamparang inihandog sa kanya ng

[01:01:58] mga Pardo de tavera There is something

[01:02:01] inside ibinulong ni Rizal sa engl upang

[01:02:04] di maunawaan ang mga

[01:02:06] gwardya doon niya isiniksik ang kanyang

[01:02:09] huling

[01:02:12] tula sinulatan niya ang mga mahal sa

[01:02:16] buhay na hindi

[01:02:17] nakapagpaalam ang kanyang matalik na

[01:02:20] kaibigan na

[01:02:21] nagdadalamhati sa

[01:02:23] Europa kapag natanggap mo ang na ito

[01:02:26] pumanaw na ako Paalam pinakamatalik

[01:02:31] pinakamamahal kong

[01:02:33] kaibigan May iniwan akong libro Para SAO

[01:02:36] bilang ala-ala mo sa

[01:02:39] akin gayon din ang amang hindi

[01:02:42] pinahintulutang dumalaw ipagpatawad

[01:02:45] ninyo ang sakit na siya kong isinukli sa

[01:02:49] inyong mga pagsisikap upang mabigyan ako

[01:02:52] ng

[01:02:53] edukasyon Paalam tatay

[01:02:56] [Musika]

[01:02:58] Paalam at ang butihing kapatid na malayo

[01:03:02] na noon sa larangan ngma apat at

[01:03:05] kalahating taon na tayong hindi

[01:03:07] nagkikita at nagkakausap

[01:03:10] pero hindi naman natin kailangan ng mga

[01:03:13] salita upang maunawaan ang isa't isa

[01:03:15] hindi ba masakit para saakin na isiping

[01:03:18] iiwan kitang nag-iis upang pasan ang a

[01:03:22] Pam nais ang M piso mabigyan lamang ako

[01:03:27] ng

[01:03:28] kinabukasan Alam kong nagtiis ka ng

[01:03:31] napakaraming hirap n dahil sa akin

[01:03:34] Patawarin mo sana ako ang iyong kapatid

[01:03:38] Jose

[01:03:39] [Musika]

[01:04:15] prepar app

[01:04:19] pun Fuego